1916–1921 ClubCumann 1916–1921
BaileStair an Chumainn

Stair an Chumainn

Bunaíodh Cumann 1916–1921 in 1942 chun iar-chomhraiceoirí ó dhá thaobh Chogadh na gCarad a thabhairt le chéile arís i spiorad chomhluadair bhlianta na réabhlóide.

Portráid de Thomas Gay in éide.
Thomas Gay, duine de bhunaitheoirí Chumann 1916–1921.

Tháinig Thomas Gay (1884–1953) agus cúigear eile le chéile ar an 7 Nollaig 1942 chun Cumann 1916–1921 a bhunú d’iarchomhaltaí d’Óglaigh na hÉireann agus d’eagraíochtaí gaolmhara a bhí gníomhach idir 1916 agus 1921. Bhí siad ag iarraidh daoine a bhí scartha ag Cogadh na gCarad a thabhairt le chéile arís agus an comhluadar a bhí i measc na nÓglach tráth Éirí Amach na Cásca agus le linn na streachailte ar son an neamhspleáchais a athbheochan, an troid in aghaidh na nDúchrónach san áireamh.

Grúpa de bhaill an Chumainn in Óstán Jury, Baile Átha Cliath, go luath in 1943.
Cruinniú den Chumann in Óstán Jury’s, Baile Átha Cliath, go luath in 1943. Sa phictiúr tá Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath, P.S. Doyle; an Captaen P.J. MacDonagh; an Ginearál Richard Mulcahy; an Breitheamh Dúiche Reddin; F.H. O’Donnell; Seán McGarry; Gillbert Lynch; an Seanadóir Colbert; S.J. O’Reilly; Brendan Lyons; F.A. O’Reilly; agus an Coirnéal Éamon Broy.

Ba mhian leis na bunaitheoirí go háirithe teagmháil a dhéanamh arís le hiar-chomrádaithe a bhí, ar chúiseanna éagsúla, tar éis imeacht ó na hidéil agus ó na heagraíochtaí a bhí chomh tábhachtach dóibh tráth. Ba é Tommy Gay an chéad Rúnaí Oinigh ar an gCumann agus d’fhan sé sa ról sin go dtí a bhás ar an 2 Eanáir 1953.

Ba é M.W. O’Reilly an chéad Uachtarán ar an gCumann. Thosaigh sé sa phost in 1945 agus chaith sé deich mbliana ann. Tháinig Seán McGarry, a bhí ina gharda cosanta ag Tom Clarke in 1916, i gcomharbacht air. Um Nollaig 1957, bhronn Jack O’Sheehan an slabhra uachtaránachta ar an gCumann. Caitear é ar ócáidí searmanais ó shin.

In 1983, rinneadh Cumann Shean-Bhriogáid Bhaile Átha Cliath, Óglaigh na hÉireann, a ionchorprú sa Chumann de réir mar a bhí a bhallraíocht ag laghdú. Bhí an cumann sin oscailte d’iar-throdaithe Chogadh na Saoirse a bhí fós beo. Níl Cumann 1916–1921 cleamhnaithe le haon ainmníocht reiligiúnach ná le haon eagraíocht pholaitiúil. Rinneadh cuideachta faoi theorainn ráthaíochta de ar an 6 Deireadh Fómhair 1986.

An Ceannfort D.V. Horgan agus slabhra an Uachtaráin á chaitheamh aige, in éineacht le Cathy Buckley.
An Ceannfort D.V. Horgan, Uachtarán Chumann 1916–1921, lena ghariníon Cathy Buckley in 1975.

Bhí mórán iaroifigeach d’Óglaigh na hÉireann ina nUachtarán ar an gCumann, ina measc an Ginearál Sean MacEoin, an Ginearál Michael J. Costello, an Ginearál Jack Gallagher, an Coirnéal Dan Bryan, an Ceannfort D.V. Horgan agus an Captaen James Kelly. I measc na nUachtarán eile bhí an t-údar T.P. O’Neill; Martin Walton, a ghlac páirt in Éirí Amach na Cásca; Seán MacBride, réabhlóidí, státaire agus feachtasóir ar son chearta an duine a bhuaigh Duais Nobel na Síochána agus Duais Lenin na Síochána; an Coirnéal Éamon ‘Ned’ Broy; Seán Kavanagh; agus Vinny Byrne. Is iad Máire Uí Nualláin agus Nora Comiskey an bheirt bhan a bhí ina nUachtarán ar an gCumann.

Seán MacBride ina shuí agus a lámh le taobh a aghaidhe.
Bhí Seán MacBride, réabhlóidí, státaire agus feachtasóir ar son chearta an duine, ina Uachtarán ar Chumann 1916–1921 in 1983–84.

Toghadh Jim Doyle ina Uachtarán in 2016 agus chaith sé deich mbliana sa phost. Tháinig Jack Traynor i gcomharbacht air nuair a toghadh é ag cruinniú cinn bhliana an Chumainn ar an 24 Deireadh Fómhair 2026.

Donal McDevitt sa lár, agus an slabhra á chaitheamh aige, le baill eile den Chumann.
Donal McDevitt, Uachtarán Chumann 1916–1921, le baill eile i mí na Nollag 1983.

Thacaigh an Cumann le hobair charthanachta freisin agus chuidigh sé le leachtanna cuimhneacháin a chur suas ar fud na hÉireann do dhaoine agus d’imeachtaí a bhain leis an streachailt ar son shaoirse na hÉireann. Gach bliain, bíonn leagan fleisce agus óráid ó dhuine mór le rá sa cheantar nó sa tír mar chuid de chomóradh Éirí Amach na Cásca ag Cnoc an Arbhair. Thug Derek Warfield óráid na bliana 2025 agus toghadh é ar Choiste an Chumainn i mí Dheireadh Fómhair 2026.

Cáipéisí na cairte Iar-uachtaráin Slabhra na hoifige

Dátaí i stair an Chumainn

  1. 1942

    Bunaíonn Thomas Gay agus cúigear eile an Cumann ar an 7 Nollaig.

  2. 1957

    Bronnann Jack O’Sheehan slabhra oifige an Uachtaráin.

  3. 1983

    Ionchorpraítear Cumann Shean-Bhriogáid Bhaile Átha Cliath sa Chumann.

  4. 1986

    Rinneadh cuideachta faoi theorainn ráthaíochta den Chumann ar an 6 Deireadh Fómhair.

  5. 2017

    Cuirtear tús leis an gcomóradh bliantúil do Ruairí Mac Easmainn i nGlas Naíon.